Home » Architektura regionu » Powiat Krapkowicki

Powiat Krapkowicki

Agnieszka Wójciak

Od stuleci przez tereny powiatu krapkowickiego przebiegały szlaki handlowe, które wiodły z północy na południe; z półwyspu skandynawskiego na półwysep bałkański oraz ze wschodu europy na zachód. Podczas prowadzonych badań na terenie powiatu krapkowickiego archeolodzy odkryli liczne stanowiska, na których zachowały się ślady po istniejących ziemianach i paleniskach z przełomu VI i VII wieku. Znaleźli także naczynia gliniane z czasów wczesnego średniowiecza. Powszechnie uważa się, że Krapkowice otrzymały prawa miejskie około 1295 roku. Na terenach powiatu krapkowickiego bardzo szybko rozwijała się gospodarka. W miejscowości Pietna uruchomiono pierwszą na Śląsku elektrownię wodną. Wytwarzany w niej prąd zasilał Kościół – opowiada historyk Norbert Pawleta, były nauczyciel.

Na początku XX wieku działał już młyn, dwa tartaki, wapienniki, cegielnia, fabryka papieru, papy oraz celulozy. Po 1915 roku uruchomiona została sieć wodociągowa z wieżą ciśnień. Miejscowości Krapkowice, Gogolin oraz Otmęt, aż do roku 1956 przynależały do różnych powiatów; opolskiego i strzeleckiego, jednak zawiązały się między nimi więzy gospodarcze i handlowe, które doprowadziły do utworzenia w 1965 powiatu krapkowickiego. W 1961 roku do Krapkowic włączony został także Otmęt, który do dnia dzisiejszego funkcjonuje jako dzielnica miasta Krapkowice.

Współczesny powiat krapkowicki został utworzony w ramach reformy administracyjnej w roku 1999. Siedzibą powiatu jest miasto Krapkowice. W powiecie krapkowickim silnie rozwinięty jest przemysł oraz rolnictwo. Bardzo szybko rozwijało się nowoczesne budownictwo,  które ‘wyparło’ konstrukcje drewniane. Do dnia dzisiejszego najprawdopodobniej nie zachowały się żadne  drewniane budynki mieszkalne. Surowce stosowane w budownictwie opierały się w znacznym stopniu na wydobyciu bogactw naturalnych. Przede wszystkim na wydobyciu złóż kamienia wapiennego z terenów górniczych. Był to najczęściej wykorzystywany materiał do budowy domów mieszkalnych, budynków gospodarczych, ogrodzeń itd. Powszechność i dostępność tego surowca spowodowały, iż kamień wapienny na stałe wpisał się do krajobrazu architektonicznego powiatu krapkowickiego.

Przed drugą wojną światową powiat krapkowicki w całości znajdował się na terenie Niemiec, dlatego też budowane wówczas budynki cechowały się w miarę jednorodnym stylem architektonicznym w zabudowie wiejskiej, w której funkcjonował rodzinny model życia. Majątek rodziców dzielony był na dzieci co spowodowało, że struktura przedwojennej wsi charakteryzowała się gęstą zabudową wzdłuż głównej ulicy.  Typowy dom to budynek parterowy, zwrócony ścianą szczytową w stronę ulicy. Często występującym elementem były zdobienia gibli, które  w niektórych gospodarstwach zachowały się do dnia dzisiejszego.

Ściany wznoszono jako mur z kamienia wapiennego, bądź jako ,,mur pruski’’ na fundamentach kamiennych. W zależności od stopnia zamożności właściciela konstrukcję ryglową wypełniano murem kamiennym lub ceglanym. Zdarzało się też, iż była ona wypełniana gliną i sitowiem. Rozwiązanie to było tańsze, a zarazem  powodowało to, że dom był ,,cieplejszy’’.

Często ściany budynku ozdabiane były charakterystycznymi detalami, np.: ozdobnymi opaskami wokół okien i drzwi, gzymsami bądź też innymi zdobieniami w zależności od upodobań mieszkańców. Konstrukcja dachu wykonywana była najczęściej w formie dwuspadowej. Wejście do budynku poprzedzała drewniana lauba lub charakterystyczny drewniany daszek.

Dom zazwyczaj posiadał podstawowe pomieszczenia użytkowe takie jak kuchnia , sypialnia oraz przejście do pomieszczeń inwentarskich. Ubikacja zazwyczaj znajdowała się na posesji, z charakterystycznym otworem w drzwiach. Haźle w niektórych gospodarstwach zachowały się do dzisiaj i pełnią funkcję toalety dodatkowej. Charakterystycznym elementem każdej posesji był gnojownik. Wraz z upływem lat wprowadzane zostały nowe trendy architektoniczne związane  głównie z bryłą budynku. Drewniane lauby oraz daszki nad wejściem zostały zastąpione konstrukcjami murowanymi, w osi budynku na ścianie bocznej pojawiać zaczęły się też ściany szczytowe, także w formie ryzalitu, zaczęto stosować lukarny, a do dwuspadowego dachu wprowadzono naczółek.

Architektura lat powojennych była kształtowana przez trendy polityczne oraz przez zachodzące w niej zmiany. Pierwszym krokiem do degradacji architektonicznego krajobrazu wsi było wprowadzenie budownictwa z elementów prefabrykowanych. Była to architektura narzucona przez państwo. Domki o maksymalnej powierzchni 110 m2, zamknięte płaskim dachem, całkowicie pozbawione elementów tradycyjnych. Rezygnacja z dachu dwuspadowego spowodowana była ogólnopolską sprawą oszczędności drewna i lasów – wspomina inż. J. Nossol, przedstawiciel Powiatowego Inspektora Inspekcji Budowlanej.

Był to okres, który spowodował niekorzystne zmiany w architekturze nie tylko na Opolszczyźnie, ale również na terenie całego kraju. Współcześnie w ramach przeróbek i remontów dodaje się przybudówki, podwyższa dachy itp. Dosyć oryginalnym i charakterystycznym dla krapkowickich wsi jest elewacja wykonana z potłuczonych talerzy, która była sposobem na wyróżnienie swojego domu spośród innych. W dzisiejszych czasach zanika świadomość podtrzymywania dziedzictwa kulturowego w szerokim znaczeniu tego słowa.

Młodsze pokolenia rezygnują z charakterystycznych dla regionu, tradycyjnych elementów architektonicznych na rzecz domów z ,,katalogu’’, tym samym burząc ład architektoniczny. Oczywiście zdarzają się wyjątki od tej reguły. Zwiedzając powiat krapkowicki napotkać można pięknie odrestaurowane budynki nawiązujące do tradycji, jak również budynki nowe z murem pruskim bądź wykończone płytkami kamiennymi.

W powiecie krapkowickim nie obowiązują na tyle szczegółowe plany zagospodarowania przestrzennego, aby narzucić inwestorom określony style architektoniczny. Trzeba jednak dążyć do tego aby przywrócić ład architektoniczny poprzez wprowadzenie idei opolskiego domu.  Jest to zadanie trudne do zrealizowania, jednak nie jest niemożliwe – twierdzi  Jan Nadbrzeżny, Sekretarz Powiatu. Administracja publiczna powinna propagować dany styl wśród mieszkańców regionu, również poprzez stworzenie narzędzi  wspierających zarówno inwestorów zainteresowanych budową jak i renowacją budynków istniejących, zachowanych w tradycyjnym stylu.

Przywrócenie świadomości społecznej oraz unikalnego stylu architektonicznego regionu należy zainicjować poprzez wprowadzenie tych zagadnień do oświaty. Już od najmłodszych lat powinno się kształtować poczucie świadomości kulturowej. Jak mówi inż. J. Nossol we wsi Walce z inicjatywy wójta w najbliższym czasie ruszą prace nad odrestaurowaniem budynku, w którym ma powstać izba pamięci  – muzeum regionalne.  Powiat krapkowicki obfituje różnorodnością zabytków. Mimo iż często ich stan techniczny pozostawia wiele do życzenia są warte uwagi – mówi historyk Norbert Pawleta.

Na terenie powiatów znajdują się liczne dworki, zamki, pałace, kościoły oraz kapliczki. Zwiedzając okolice Krapkowic napotkać można również wiatraki. Przykładem dobrze zachowanego obiektu jest wiatrak typu holenderskiego we wsi Łowkowice z 1868 roku. Obecnie mieści się w nim kawiarnia. Powiat krapkowicki ma do zaoferowania wiele interesujących miejsc i zabytków. Nie możemy dopuścić, aby odeszły one w niepamięć.

Agnieszka Wójciak