Home » Architektura regionu » Powiat Kluczborski

Powiat Kluczborski

Katarzyna Matysiak

„Dziedzictwo kultury w Polsce jest własnością narodową i ponadnarodową – uniwersalną, stanowi część wspólnego dziedzictwa europejskiego. Jest wartością nadrzędną i ponad polityczną, której ochrona musi być celem i obowiązkiem wspólnym, spełnianym ponad wszystkimi podziałami. Jest wreszcie nie odtwarzalne – raz zniszczone lub spustoszone nie da się nigdy odzyskać w całym bogactwie jego autentyzmu. Wynika stąd wielka odpowiedzialność każdego pokolenia gdyż każde zubożenie dziedzictwa jest nieodwracalnym w skutkach procesem, uderzającym wprost w poczucie tożsamości kulturowej społeczeństwa – fundamentu każdego narodu i państwa […].

Nawet najbogatsze państwo nie jest w stanie wziąć pełnej odpowiedzialności za stan wszystkich jego dóbr kultury. Każde ma natomiast obowiązek chronić je poprzez ustanowienie i egzekwowanie przychylnych im praw oraz stworzenie mechanizmów społecznych i ekonomicznych stymulujących ich trwanie”[…]1. Przytoczone słowa są aktualne także po 10 latach od czasu ich opublikowania i na co najmniej przez następne 10 lat.
Administracyjnie Powiat Kluczborski podzielony jest na 4 gminy: Byczyna, Kluczbork, Lasowice Wielkie. Położony jest na Nizinie Śląskiej w północnej części województwa opolskiego. Pani Jadwiga Smolińska-Jamka – podinspektor ds. ochrony zabytków stwierdza, iż – pozostałości dziedzictwa kulturowego na terenie Powiatu Kluczborskiego są liczne. Począwszy od średniowiecznych założeń miast (Byczyny, Kluczborka, Wołczyna), które zostały wpisane do rejestru zabytków województwa opolskiego z powstającymi niemalże w tym samym czasie osadami – obecnie okoliczne wsie wraz budynkami kościołów, kamienic, itp., które także objęte są ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków, a skończywszy na prowadzeniu przez Gminy ewidencji zabytków, budynków nie wpisanych do rejestru zabytków, a znajdujących się na terenie ich właściwości miejscowej stanowią o opolskiej architekturze. Wszystkie budynki i zespoły miejskie będące dziełem człowieka stanowią tożsamość kulturową regionu opolskiego.

„Kluczbork posiada tradycyjny układ urbanistyczny, tzw. śląski typ rozplanowania, oparty na owalnicowym rozdwojeniu drogi głównej przechodzącej przez śródmieście. Otoczony murami obronnymi miał kształt wrzecionowaty, rozciągnięty w kierunku wschód-zachód. Zachowane do dziś, głównie w południowej części miasta, mury zostały wzniesione, prawdopodobnie pod koniec XIV w. z cegły gotyckiej, układzie tzw. Polskim, na podmurówce kamiennej z otoczaków”.2

Tradycyjną architekturą miast z terenu Powiatu Kluczborskiego są budynki z czerwonej cegły klinkierowej, które możemy spotkać, w stolicy powiatu na ulicy Krakowskiej, Piłsudskiego, Mickiewicza, Pułaskiego i innych. Dachy są dwuspadowe lub rzadziej spotykane czterospadowe, pokryte dachówką ceramiczną (karpiówką) układaną w tzw. „koronkę”. Poddasza użytkowe doświetlane lukarnami, wolimi oczami umieszczonymi w połaciach dachowych. W części przyziemia stosowano szary kamień. Okna skrzynkowe, drewniane rozmieszczone symetrycznie z krzyżami i szczeblinkami. Budynki wpisane do rejestru zabytków pochodzą z różnych okresów np. baroku, secesji, eklektyzmu. Ozdobione i wykończone w stylu odpowiadającym czasu ich budowli. Silnie występujący detal architektoniczny zaznaczony podziałami wertykalnymi i horyzontalnymi z dekoracją nadokienną i podokienną. Wszelkie normy określające nowo powstające inwestycje w tym: odległości budynków do ulicy, ustawienia, wysokość, zastosowanie materiałów dotyczących pokrycia dachowego itp. zawarte są w aktach prawa miejscowego tj. planach przestrzennego zagospodarowania lub w decyzjach o warunkach zabudowy – wylicza podinspektor ds. ochrony zabytków.

Dobrym przykładem odpowiedniego prowadzenie gospodarki przestrzennej jest Gmina Kluczbork, która uchwaliła i zawarła w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego zasady ochrony dziedzictwa kulturowego zabytków oraz dóbr kultury współczesnej. Ponadto na mocy ustawy o ochronie zbytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003r. oraz ustaleń miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, każda inwestycja podlegająca ochronie, jest uzgadniana z Państwową Służbą ds. Ochrony Zabytków – mówi podinspektor ds. ochrony zabytków J. Smolińska-Jamka.

Natomiast architektura wsi prezentowana jest w nieco uproszczonej formie, w stylach nawiązujących do przyległych im miast. Pozostałościami są już nieliczne, choć w dalszym ciągu spotykane lauby (ganki). Tradycyjną zabudową wsi jest zagroda i folwark, z przyległymi założeniami płacowo – parkowymi. Budynki w przeważającej części parterowe z wysokim monumentalnym dachem pokrytym czerwoną dachówką karpiówką – wyjaśnia J. Smolińska-Jamka.

Odnosząc się do kształtowania krajobrazu miast i wsi w oparciu o tradycyjne wzorce architektoniczne i urbanistyczne należy się głęboko zastanowić przed podjęciem decyzji o tworzeniu formy tradycyjnej poprzez twórczą kontynuację. Należałoby zadać pytania: jaką kontynuację, gdzie są jej granice, co dopuszczamy, a czego nie?. Dlatego, że każda inwestycja musi być analizowana odrębnie. Po pierwsze trzeba prześledzić historię miejsca (układu miasta, wsi), na której ma się rozpocząć inwestycja itp. Nie zawsze i wszędzie będzie możliwe zastosowanie jakiegoś opracowanego kanonu, jednak pewne normy powinny być określone. Warto w tym miejscu przypomnieć powstały w 1995r. poradnik „Architektoniczne kształtowanie krajobrazu ziemi opolskiej – KARTA OPOLSKA”. Wykonanego na zlecenie Wydziału Gospodarki Przestrzennej Urzędu Wojewódzkiego w Opolu. Publikacja skierowana jest do środowisk Samorządowych w celu przeanalizowania i wdrożenia dla architektów, twórców, projektantów i inwestorów działających w regionie – informuje Pani J. Smolińska-Jamka.

Jak twierdzi Pani podinspektor ds. ochrony zabytków, kształtowanie współczesnej architektury w oparciu o tradycyjne wzorce architektoniczne w trosce o zachowanie, ochronę i rozwój regionu Opolszczyzny jest ciągle bardzo ważnym zadaniem dla lokalnej społeczności, która żyje w jego otoczeniu. Tu czerpie siły i wzorce, które należy pielęgnować. Są one bardzo ważne do tworzenia i kształtowania ładu urbanistycznego miast i wsi Opolszczyzny. Za promowaniem tradycyjnej architektury i ładu urbanistycznego opowiada się Pani Smolińska-Jamka, twierdząc, iż idea Stowarzyszenia jest jak najbardziej szczytna, i byłoby bardzo dobrze, gdyby taka koncepcja mogła się wpisać w świadomość ludzi. Stwierdza jednak, że w miastach łatwiej podejmować kroki dotyczące niektórych przedsięwzięć, gdyż są regulacje prawne dotyczące zabytków wpisanych w rejestr, w celu tworzenia wspólnego tradycyjnego dziedzictwa kulturowego miasta Kluczbork. W tej sytuacji natomiast zastosowanie tej idei trudniej byłoby podjąć we wsiach, gdyż panuje zupełna dowolność i swoboda w budowaniu i renowacji starych budynków, poprzez nieświadome zmiany, niszczące dotychczasowy fundamentalny kształt dziedzictwa kulturowego. Ludzie przebudowują budynki i tym samym tradycyjna kultura zanika i niestety nie da się tego procesu zatrzymać.

Kluczbork jest miastem średniej wielkości o zwartej zabudowie i nie jest jedynym miejscem w Powiecie Kluczborskim, w którym widoczne są ślady tradycyjnego charakteru regionu. Warto wspomnieć o Byczynie, w której zachowało się wiele detali ze swojego prehistorycznego wyglądu, dlatego też miasto zaliczane jest do jednego z najciekawszych miejsc na terenie Opolszczyzny. Charakterystycznym i najważniejszym zabytkiem Byczyny są średniowieczne mury. „Byczyna jest jednym z niewielu miast w Polsce, w którym średniowieczne mury zachowały się niemal w całości, przypuszczalnie powstały na przełomie XV i XVI w., otaczają one miasto linią owalną, długość obwarowań wynosi 912,5 m., wykonane są z kamienia i cegły, na fundamentach z głazów narzutowych klinowanych piaskowcem, obwarowania składają się z jednego rzędu murów, dwóch wież i baszty, przeciętna wysokość murów wynosi 5,5-6 m., grubość 1,35-1,7 m”.3

1 Zbigniew Wrześniowski, Rola samorządu w ochronie dóbr kultury, Region Śląsk Opolski Rok IV Nr 4 (13) 1999r.,s. 81
2 Ślady minionych wieków, 750-lecie Kluczborka 1253-2003, s. 9
3 pl.wikipedia.org/wiki/Byczyna