Home » Architektura regionu » Architektura wsi powiatu brzeskiego

Architektura wsi powiatu brzeskiego

Magdalena Pochwała

Powiat brzeski leży w środkowozachodniej części województwa opolskiego na Nizinie Śląskiej, w dolinie Odry i Nysy Kłodzkiej. W skład niego wchodzi sześć gmin: Brzeg, Grodków, Lewin Brzeski, Lubsza, Olszanka i Skarbimierz. Powiat jest jednym z najbardziej wyróżniających się terenów województwa opolskiego ze względu na to iż na jego obszarze znajduje się wiele obiektów dziedzictwa kulturowego. Zachowało się wiele budynków  historycznych, jak również  budynki powstałe po 1945 roku posiadające charakterystyczne cechy architektoniczne naszego regionu.

Miasto Brzeg może pochwalić się wieloma zabytkami. Wizytówką i jednocześnie perłą architektoniczną stolicy powiatu brzeskiego jest znajdujący się na ulicy Zamkowej obiekt klasy zerowej – Zamek Piastowski. Ze względu na uderzające podobieństwo do Krakowskiego Wawelu (dziedziniec, krużganki), nazywany jest Małym Wawelem.

Oprócz Zamku Piastowskiego i kościołów, miasto posiada wiele obiektów zabytkowych. Są to, m.in.: kamieniczki, budowle secesyjne, dworki, pałacyki, zespoły parkowo-pałacowe oraz inne obiekty dziedzictwa kulturowego, które aktualnie są w renowacji. Spacerując ulicami Brzegu zauważyć można, że większość wymienionych obiektów nie zawsze jest zadbana i odnowiona, jednakże taka postać rzeczy daje miastu pewną tajemniczość, wyjątkowość, a nade wszystko szczególny urok.

Chlubą obszaru brzeskiego jest Szlak Polichromii Brzeskich, w skład którego wchodzą głównie zabytkowe kościoły znajdujące się nie tylko w mieście, ale również na obszarach wiejskich. W zbiorze polichromii brzeskiej znajdują się także piękne i okazałe budowle, które stanowią ogromną atrakcję dla turystów i z całą pewnością podnoszą wartość architektoniczną powiatu. Do wyróżniających się obiektów sakralnych należy m.in. przepiękny barokowy Kościół p.w. Św. Krzyża w Brzegu, gotycki Kościół p.w. św. Mikołaja zaliczany do największych na Śląsku, oraz kościoły w miejscowościach: Strzeliniki, Małujowice, Pogorzela. Brzeg posiada dużo zieleni, co jest  jego ogromnym walorem estetycznym.

Budynki na obszarach wiejskich w zdecydowanej większości są pozostałościami poniemieckimi i w zasadzie to one miały największy udział w kształtowaniu budownictwa na tym terenie. Najczęściej spotykany schemat zabudowań wyglądał następująco: wjazd na teren gospodarstwa reprezentowała kuta brama, naprzeciw niej umieszczono budynek mieszkalny z dwuspadowym dachem, oddalony od drogi najczęściej o 6 metrów. Główną cechą charakterystyczną zabudowań była obecność stodoły, do której dom zawsze ustawiony był bokiem (tworząc literę L), z lewej lub prawej strony – wyjaśnia Starosta Maciej Stefański. Typowa zabudowa obszaru wiejskiego posiadała budynek mieszkalno-inwentarski, na ogół z dachem dwuspadowym, ścianą szczytową zwrócony do ulicy. Kąt nachylenia połaci dachowej wynosił do 45 stopni ze względu na warunki klimatyczne. Tym samym zachowane są proporcje architektoniczne, a domy wyglądają bardzo podobnie. Elementami różniącymi budynki są detale architektoniczne takie jak: otwory okienne, drzwi, ganki, okienka dachowe, jednakże wszystkie te szczegóły są podobnej wielkości. Jednakże spotkać jeszcze można zagrody wiejskie posiadające budynek mieszkalny z dachem wielospadowym, który jest oddzielony od budynku inwentarskiego.

O wypowiedź na temat idei promowanej przez „Stowarzyszenie Opolski Dom”, poproszono Starostę Brzeskiego, który uważa, że – idee te jak najbardziej powinno się kultywować. Promowanie tradycyjnej opolskiej architektury z jednej strony jest bardzo ciekawe, ale z drugiej trudne do wdrożenia. Inwestorzy nabywający działkę budowlaną, wybierają projekty domów według własnego gustu i upodobań. Panuje pewna dowolność i należy włożyć wiele trudu, aby narzucić im twórczą kontynuację architektury naszego regionu. Współczesna architektura jest całkowicie inna, niemniej jednak brak konkretnych wytycznych i wiążąca się z tym całkowita dowolność architektoniczna wprowadziła do budownictwa ogromny chaos. Właściciele domów prywatnych przeprowadzają remonty według panującej mody, własnych pomysłów, stylów i inspiracji. W wyniku tych działań budynki najczęściej tracą tożsamość i nawiązanie do regionu. Dawniej wszystkie domy budowano według jednego schematu, tym samym wygląd obszarów wiejskich był jednakowy i charakterystyczny. Jednakże uważam, że powinny istnieć specyficzne budynki dla danego regionu, a województwo opolskie powinno mieć swoje „emploi”, czyli swoją tożsamość i tym samym odróżniać się od innych województw.

Na terenie gminy Brzeg mieści się wiele obiektów wpisanych do rejestru zabytków pochodzących z różnych okresów historycznych. Wszelkie regulacje prawne dotyczące zabytków są pod nadzorem konserwatora, który nadaje ton, kierunek oraz podejmuje wszelkie decyzje, gdyż wszystko musi być odrestaurowane w taki sposób, by nawiązywało do poprzedniego stylu. Na terytoriach miejskich oraz w sąsiadujących z nimi gminach znajduje się wiele obiektów wpisanych do rejestru zabytków takich jak: kościoły, brama odrzańska, pozostałości fortyfikacji, planty miejskie jak również niektóre budynki mieszkalne.

Na rynku brzeskim są zachowane charakterystyczne detale; daty powstania na budynkach, szczeblinki w oknach. Ulice są szerokie, co świadczyć może o tym, iż te tereny zamieszkiwała bogata część ludności. Rynek składa się z kamieniczek różnego kształtu posiadających rozmaite elewacje. Część kamieniczek była zniszczona, ale większość została zachowana lub obudowana, w nawiązaniu do pierwotnego stanu. W latach 60. jedna strona rynku została odrestaurowana nie opierając się na wzorcach sąsiedniej zabudowy, czego skutkiem była  zmiana kształtu dachów na płaskie.

Jednym z charakterystycznych elementów zabudowy okolic Brzegu są budynki z przedwojennej cegły klinkierowej, posiadające ceglany detal architektoniczny w różnych barwach, które możemy spotkać, np. na ulicy Jana Pawła w Brzegu. Czerwona cegła klinkierowa występuje nie tylko na budynkach mieszkalnych, ale także na gmachach użyteczności publicznej, takich jak: szkoła, poczta, dworzec PKP, więzienie. Dachy zazwyczaj są dwuspadowe lub okazjonalnie spotyka się czterospadowe. Okna są skrzynkowe, z rozmieszczonymi symetrycznie krzyżami i szczeblinkami. Najczęściej są to okna drewniane, ozdobione i wykończone dekoracją nadokienną i podokienną.

Niewątpliwie charakterystycznym i wyróżniającym detalem w regionie powiatu brzeskiego oraz gminach województwa opolskiego są dachy posiadające wzory geometryczne. Były one układane przede wszystkim na budynkach mieszkalnych, na całej rozciągłości. Przeważającymi motywami są wzory geometryczne w formie ukośnych rombów, które wykonane są w kilku rzędach, posiadające różny odcień dachówki jak również szachownice.

Obecnie architektura regionu brzeskiego została zrujnowana swoimi własnymi przebudowami i rozbudowami, tym samym nie zachowują tradycyjnej architektury. Ludzie docieplając budynki niszczą tradycyjne rozmiary okien i drzwi. Często sami zmieniają kształt okien, powiększają je mając do tego pełne prawo, przez co tradycyjne małe, kwadratowe okna ustąpiły miejsca szerokim oknom. Znikły również gzymsy, a daty znajdujące się na dachach zostały usunięte poprzez wymianę dachówki.

Czasy się zmieniają, ludzie mieszkający na terenach wiejskich stylizują swoje posiadłości na zabudowy miejskie, w tym celu przebudowują budynki mieszkalne, chcąc je ubarwnić, aby wizualnie nie miały prostych kształtów – dodaje mgr Leszek Piskoń z Wydziału Budownictwa w Brzegu. Czy robią to z wyczuciem, aby zachować stylistykę opolską?

Magdalena Pochwała