Home » Architektura regionu » Architektura wsi powiatu opolskiego

Architektura wsi powiatu opolskiego

Architektura wsi powiatu opolskiego

Elżbieta Wijas-Grocholska

Powiat opolski leży w środkowej części województwa opolskiego. Obecnie niemal 45% powierzchni powiatu zajmują lasy; dawniej było ich więcej. Powiat opolski jest powiatem, który leży po obu stronach Odry, a więc jego architektura, którą stworzyło przed nami kilkadziesiąt pokoleń ludzi , jest bardzo zróżnicowana i urozmaicona. Dawną drewnianą architekturę zachowaną w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu  reprezentuje aż 11 różnych obiektów, w tym oba wiatraki, młyn wodny z Siołkowic, 3 chałupy, stodoły, spichlerze.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu domów i stodół drewnianych na  terenie powiatu  było dość dużo, zwłaszcza na prawobrzeżnej części. Teraz nieliczne zachowane obiekty albo stoją nieużytkowane albo są po cichu rozbierane.  Jeszcze do niedawna mogliśmy się poszczycić czterema drewnianymi wiatrakami, ale parę miesięcy temu ktoś podpalił dwa wiatraki w Siołkowicach  Starych. Pozostał jeszcze wiatrak w Popielowie i Chróścinie Opolskiej.

Teraz dominuje budownictwo murowane, ale bardzo zróżnicowane. Inne jest w gminie Tarnów Opolski, inne w gminie Murów, a inne w gminie Niemodlin, ale ogólnie można powiedzieć, że wieś opolska ma zwarty wygląd blisko leżących koło siebie budynków z dominującą wieżą kościelną; wszystko razem tonące w zieleni drzew.
Na obecny wygląd opolskiej wsi najbardziej wpłynęły  pruskie zarządzenia i liczne przepisy  budowlane z XVIII wieku, tzw. kolonizacja fryderycjańska. Wsie takie miały  często regularne i geometryczne kształty, przeważnie były to równomierne parcele wzdłuż jednej drogi (np. Niwki i Suchy Bór  k. Opola czy  oasada przemysłowa Antoniów dla potrzeb huty w Jedlicach), ale też z rozplanowaniem o kształcie rombu, trójkata czy gwiazdy (np. Kup, Pokój).

Zaczęto wówczas ograniczać użycie drewna dla celów budowlanych, poprzez wydawanie licznych przepisów  i zarządzeń budowlanych.

Typowa zagroda z tego okresu była  zagrodą zamkniętą w regularnych kształtach wąskiego i znacznie wydłużonego prostokąta. Wewnątrz  składała się z  podłużnego domu  mieszkalnego połączonego  z budynkiem gospodarczym pod jednym, wspólnym, dwuspadowym dachem, ustawionego  szczytem do drogi. Naprzeciw niego, równolegle, stał spichlerz, później tzw. wycug (dom wycużny) albo budynek gospodarczy, a prostopadle do budynku mieszkalnego, zamykając zagrodę od pól, stała stodoła, której wielkość zależała od wielkości gospodarstwa.

Tą uporządkowaną odgórnie i pozornie monotonną  zabudowę wsi  dawni mieszkańcy  potrafili urozmaicić w postaci ogromnego zróżnicowania wystroju zewnętrznego prawie wszystkich elementów składowych zagrody i zabudowań: bram wjazdowych, szczytów budynków, stolarki okiennej i drzwiowej, a nawet w pokryciach dachu.

Wystrój domów zależał od wielu czynników: od zamożności chłopa, potrzeb estetycznych właścicieli, ale czasami był wizytówka jakiegoś rzemieślnika. Stolarz pokazywał swój kunszt wykonując piękne drzwi czy laubę, dekarz kładąc ozdobny dach, a murarz budując dom z cegły tak ułożonej, aby  pokazywała jego umiejętności. Rzemiosło stało na bardzo wysokim poziomie, a poprzez wędrówki czeladnicze i wędrówki za chlebem – również było bardzo urozmaicone.

Wieś opolska należy do najstarszych, murowanych wsi w Polsce. Znajdują się tu murowane budynki już od końca XVIII w. ale największe nasilenie ruchu budowlanego na wsi przypada na II połowę XIX w. wraz z rozwojem cegielnictwa.

Rozwój cegielni, dobrych jakościowo cegieł  oraz dachówek  spowodował powstanie wielu domów, które do tej pory  wręcz można podziwiać np. dom w
Surowinie czy w Górkach.

Budynki murowane były przeróżne. Były budynki murowane z cegły wyrabianej sposobem gospodarczym z gliny,  wybieranej często na własnym polu i wypalanej w piecach polowych. Ponieważ była to cegła gorszej jakości wymagała tynkowania zewnętrznych ścian i te budynki najbardziej odczuły skutki powodzi w 1997r. (Zawada, Kały, Dębie).

Budynki z cegły fabrycznej, maszynówki nie wymagały tynkowania i do tej pory można podziwiać ich jakość oraz domy z niej wybudowane (fot. Dębie, Siołkowice, Zakrzów Turawski).

Dużo czerwonych, nie otynkowanych domów znajduje się w północnej części powiatu, w gminach sąsiadujących z powiatem oleski i kluczborskim.

Niekiedy na ściany używano cegły gorszej jakości, ale do wszelkich ozdób, gzymsów, wypustów stosowano cegłę lepszą (fot. Surowina, Murów).

Na wielu ozdobnych giblach znajdują się często daty powstania domu połączone z inicjałami fundatorów, ale niespotykanym nawet  w skali kraju był zwyczaj zdobienia dachów w przeróżne wymyślne wzory, również z datą, inicjałami, a czasem nazwiskiem fundatora (fot. Kadłub Turawski, Górki, Kępa).

Zazwyczaj na całym dachu był  ułożony ozdobny wzór, ale nieraz w budynkach mieszkalno-gospodarczych część dachu z ozdobami była tylko nad częścią mieszkalną.

Jak ważną rolę w obejściu chłopskim stanowiła stodoła, można przekonać się oglądając bogato zdobione dachy stodół.

Jest to zjawisko występujące głównie w powiecie opolskim, dlatego warte szczególnego podkreślenia.

Pod koniec XIX w. przyszła wraz z budową uzdrowisk na terenach górskich moda (maniera-szwajcarsko-bawarska) na dachy z wysuniętymi okapami  i ozdobnym wykończeniem snycerskim tych dachów – tzw. śwajcerdachy (fot. Polska Nowa Wieś, Zawada).

Wraz z nimi przyszła moda  na małe drewniane przybudówki  osłaniające drzwi wejściowe zwane tu na Śląsku – laubami (fot. Zawada, Kały).

W gminie Tarnów Opolski, sąsiadującej  z powiatem strzeleckim wiele budynków jest wybudowanych  z dostępnego tu kamienia wapiennego. Obecnie większość tych budynków jest otynkowana i tylko nieliczne obiekty świadczą o użyciu materiału kamiennego.Zdecydowana większość zabudowań jest parterowa, ale występuje tez liczna grupa dużych , piętrowych domów bogatych chłopów.

Wrota do zagród były również zróżnicowane, ale były raczej mniejsze, bramy i ogrodzenia częściej budowano z kamienia lub cegły.

W latach 20-tych XX w. na terenie obecnej gminy Niemodlin w miejscowościach Sarny Małe, Gracze i Kolonia Leśna  koło Gracz wybudowano nowe osiedla, w których zagroda składała się z budynku mieszkalno-gospodarczego,  z drewnianej stodoły, gęsiarni, kurnika.

Budynek w części mieszkalnej dla ludzi jest drewniany, wykonany w konstrukcji sumikowo-łątkowej, a w części  gospodarczej murowany z cegły i otynkowany. Nieliczne pozostałe już stodoły maja bardzo archaiczna konstrukcje słupowo-ryglową wykonaną z okrąglaków i żerdzi i oszalowane są na zewnątrz poziomo umocowanymi deskami, zachodzącymi na siebie (fot. Sarny Małe).

W latach 30-tych XX w. wraz z budową Jeziora Turawskiego, na dnie którego pozostały 3 wsie, musiano dla wysiedlonych mieszkańców wybudować nowe domostwa. Takie osiedle powstało w Zakrzowie Turawskim, gdzie powstały piękne zabudowania w technice słupowo-ryglowej (szkieletowej) z murem pruskim, otynkowanym obustronnie (fot. Zakrzów Turawski).

Wieś opolska jest obecnie  jak piękna stara kobieta po operacji plastycznej. W starej zabudowie dokonano bowiem wiele ingerencji, opartych na cywilizacyjnych sztucznych osiągnięciach jak plastikowa stolarka okienna i drzwiowa, panele, eternit, itp.. ale mimo to wieś opolska dalej posiada swój niepowtarzalny klimat i  tożsamość kulturową, o która trzeba dbać, aby przekazać ją naszym następcom.

Opole 2009, Elżbieta Wijas-Grocholska