Home » Architektura regionu » Powiat Nyski

Powiat Nyski

Katarzyna Matysiak

Dziedzictwo kulturowe w każdej formie jednoczy lokalną społeczność, wyzwala poczucie tożsamości z miejscem zamieszkania oraz przybliża historię regionu. Charakter pograniczny Śląska Opolskiego zdecydował o tym, że kultura tego regionu znacznie różni się od innych regionów Polski, dzięki wpływom kultury niemieckiej i czeskiej. Specyfika kulturowa Opolszczyzny odznacza się swoistym rodowodem, czego dowodem są nie rejestrowane już nigdzie w Polsce tradycyjne zwyczaje, obrzędy i inne zachowania, nadal pielęgnowane w lokalnych środowiskach. I to właśnie stanowi o sile społeczeństwa opolskiego i powinno być kultywowane.
Powiat Nyski jest obszarem położonym w południowo-zachodniej części województwa opolskiego. Od strony południowej Nysa graniczy z Republiką Czeską, od zachodniej z województwem dolnośląskim, a od północnej i wschodniej z powiatem brzeskim, opolskim i prudnickim, które znajdują się w województwie opolskim. W skład powiatu nyskiego wchodzi 9 gmin: Głuchołazy, Kamiennik, Korfantów, Łambinowice, Nysa, Otmuchów, Pakosławice, Paczków oraz Skoroszyce. Powiat otoczony jest terenami o wysokich walorach turystycznych – Dolina Nysy Kłodzkiej i makroregion Sudetów Wschodnich z pasmem Gór Opawskich.
W XIV w. Królestwo nyskie stało się lennem Korony Czeskiej, a następnie trafiło pod panowanie monarchii Niemieckiej oraz Prus. Podczas II wojny światowej, Nysa została zniszczona w 80 procentach. Komuniści przystąpili do odbudowy miasta, lecz wiele rzeczy nie można było odtworzyć. Powodem były nieodwracalne zniszczenia. Miasto zmieniło swoje oblicze. Z uroczej miejscowości, pełnej niegdyś wspaniałych kamienic mieszczańskich, wybudowano socrealistyczne miasto z betonową architekturą w centrum.

Województwo opolskie jest najmniejszym województwem, ale bardzo skomplikowanym i różnorodnym pod względem architektonicznym i urbanistycznym. Leży na pograniczu, gdzie styka się górny i dolny Śląsk. Na tych terenach występują bogate, zwarte wsie, tworząc tym samym spójne zabudowy. Typy wsi są owalne, a rozmieszczenie w układzie liniowym, powoduje prawie szeregową zabudowę. Na północ od Nysy, w powiecie grodkowskim, występuje budownictwo wiejskie, zagrodowe dwu lub trzykondygnacyjne. Wschodnia część powiatu miała problemy, ludzie byli biedni, dlatego też mieszkania posiadały poddasze użytkowe. W północnej części powiatu występują małe wsie, ale duże gospodarstwa, natomiast w południowej części są duże wsie z małymi gospodarstwami. W częściach wsi, na terenach Sudetów wschodnich, wzdłuż granicy, zauważamy wpływ kultury Sudetów – wsie nie są zwarte, układ gniazdowy, a przy dolinie rzeki znajdują się tereny nadające się na agroturystykę – wylicza mgr inż. Arch. Tadeusz Pawlik z biura urbanistyczno-architektonicznego w Nysie.
Pozostałości po kulturze ludowej zachowały się w krajobrazie domków na ulicy Jagiełły, a także na Osiedlu Lelewela w Nysie. Poniżej przedstawione są zdjęcia szczytu z odeskowaniem przetworzonym o zachowanym widoku konstrukcji więźby dachowej. Deski zasadnicze opierzenia szczytu w układzie pionowym z nabitym ozdobnym zakończeniem dolnym lub wzorami znajdującymi się między oknami. Drewniane szczyty są charakterystyczne na wielu obszarach, nie tylko na terenach Opolszczyzny.

W latach dwudziestych XX wieku prawo zezwalało na budowę drobnej zabudowy i osiedli bez specjalnych zezwoleń. Wyznaczony był jedynie limit do 110 metrów, w późniejszym czasie limit zwiększono do 160 metrów. Również w tych latach Niemcy budowali mieszkania dla biednych – np. Osiedle Pionierów w Głuchołazach.

Czasy okresu powojennego miały istotny wpływ na tradycyjną opolską architekturę. Przed wojną szukano i trzymano się polskiego stylu architektonicznego. Natomiast po wojnie, nikt o ten styl za bardzo nie dbał. Zaczęto nawet walczyć z regionalizmem, gdyż w świadomości ludzi oznaczało to wsteczność, dlatego też obawiano się przywiązania do regionu. Z końcem lat dziewięćdziesiątych widzimy w budownictwie negatywny wpływ amerykanizmu, a ludność z Niemiec, która posiada rodziny na terenach Opolszczyzny, znacząco przyczyniła się do powstania na Opolszczyźnie stylu niemiecko-bawarskiego.

Na obszarach Państwowych Gospodarstw Rolnych zachowane są nikłe ślady tradycyjnego stylu architektonicznego. Charakterystyczne gospodarstwa miały układ zwarty, budynki były blisko siebie, obudową podwórza była brama wjazdowa, która była cechą specyficzną dla danego gospodarstwa. Z czasem te bramy wjazdowe znikły, gdy w użytek weszły duże i ciężkie sprzęty rolnicze, wtedy też używano osobnych wjazdów np. od tyłu gospodarstwa, ponieważ kombajny nie mieściły się w bramie wjazdowej.
Sposób krycia dachów  łupkiem ‘przywędrowało’ z Czech do okolic Nysy. Łupek był bardzo popularnym i charakterystycznym materiałem dla Sudetów wschodnich – Jarnołtówek oraz  Wilamowa, Stary Paczków, Lipowa, Niwnica, Złotogłowice i inne.

„Architektura regionalna jest drogowskazem i daje poczucie przynależności do danej społeczności na płaszczyźnie architektury krajobrazu. Ludzie jednak wciąż się rozwijają, powstają nowe materiały budulcowe, nowe techniki, mody i trendy. Dla wielu z nas kultywowanie ludowości jest czymś złym i wstecznym jednak architekci potrafią zbudować nowoczesny dom z zachowaniem tradycji architektury dla danego regionu. Czasem warto o tym pomyśleć” – wyjaśnia mgr inż. Arch. Tadeusz Pawlik z biura urbanistyczno-architektonicznego „Arplan”.

Przykładowy wypis z obowiązującego miejskiego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Paczków dotyczący przebudowywanych i nowych budynków wg. architektury sudeckiej.
Określenie architektura sudecka oznacza zabudowę charakteryzującą się poszczególnymi cechami:

1) cechy funkcjonalno – przestrzenne:

a) połączenie różnych funkcji mieszkalnej, inwentarskiej, gospodarczej, garażowej itp. pod wspólnym dachem;
b) „wieloobiektowe zagrody” typu zamkniętego otoczone murami z wjazdem przez bramę;
c) szerokofrontowość budynków, zlokalizowanie wejścia w ścianie kalenicowej;
d) symetryczne rozplanowanie rzutu w stosunku do centralnie zlokalizowanej sieni;
e) wielownętrzne rozplanowanie rzutów;
f) częściowe podpiwniczenie budynków;

2) cechy konstrukcyjno – materiałowe:

a) materiałowe zróżnicowanie ścian zewnętrznych odpowiednio do funkcji pomieszczeń:

- ścian drewnianych w części mieszkalnej;
- murowanych w sieni i części inwentarskiej;
- ryglowych lub oszalowanych deskami w części gospodarczej;

b) przysłupowo-ryglowo-wieńcowo-murowane konstrukcje budynków;
c) rozwiązania ryglowe łączone na kołki (śląski fachwerk);

3) cechy architektoniczne:

a) wydłużona bryła o proporcjach długości do szerokości równej lub większej 2:1;
b) wysoki dwuspadowy symetryczny dach o nachyleniu 45°-55°, który w budynkach parterowych 2-3 krotnie przewyższa ścianę parteru, ewentualnie z przysuwnicami i przełamaniem połaci;
c) trójkątny (trapezowy przy naczółkach), symetryczny szczyt, o symetrycznym układzie elementów (okien, detali);
d) opierzenia deskami ścian szczytowych;
e) pionowy układ deskowania (opierzeń, balustrad);
f) opaski okienne i drzwiowe;
g) ganki podcieniowe z izbą (wieńcową) i galeryjką na piętrze;
h) galerie (balkony) wysunięte wspornikowo i podwieszone do konstrukcji dachu za pomocą ozdobnych słupków. 1

Zasady wyżej określone należało wykorzystać przy projektowaniu zabudowy w stylu regionalnym; można było je uwzględniać    w sposób bezpośredni lub pośredni wynikający z aktualnych warunków funkcjonalnych, technicznych, sanitarnych.

Zapytany o wizję promowania tradycyjnej opolskiej architektury i ładu urbanistycznego mgr inż. arch. Paweł Sekreta, Stanowisko d/s Ochrony Zabytków odpowiada; …”trudno mówić o stylistycznej jednolitości architektury Opolszczyzny, z uwagi na zróżnicowanie kulturowe tego regionu. Trochę inaczej kształtuje się południowy-zachód, obejmujący m.in. powiat nyski, nawiązujący do architektury sudeckiej, a trochę inaczej północny-wschód Opolszczyzny, czerpiący z rozwiązań górnośląskich. Sama idea zabudowy, która swoją formą nawiązuje do charakterystycznych cech regionalnej tradycji, jest niewątpliwie godna uwagi. Propagowanie idei domu opolskiego, regionalnego, choć na pewno nie idealnego, jednak łączącego w swej formie reminiscencję regionalnych cech architektury, mogłoby przeciwstawić się zuniwersalizowanej architekturze „polskiego dworku” reprezentowanej przez liczne typoszeregi domów katalogowych. Liczne przykłady projektów pracowni architektonicznych w naszym, opolskim regionie, oddają charakter lokalnej zabudowy w sposób niejednokrotnie bardziej czytelny, zrozumiały i trafny. Określenie charakterystycznego zbioru cech regionalnych, tj sposób kształtowania bryły, zespołu zabudowy itp., wyodrębnienie ichi zróżnicowanie, w zależności od lokalizacji (np. lokalny, tradycyjny materiał pokrycia, detal architektoniczny – kamień, cegła, drewno, itp.), oraz szeroka akcja edukacyjna, czy to poprzez konkursy, albumy z istniejącą architekturą regionalną, tą zachowaną i tą przekształconą zgodnie z zasadami cech regionalnych może przyczynić się do wzrostu poziomu kultury społeczeństwa”.

1  www.paczkow.bip.net.pl